|
|
Co to jest kserostomia?
Kserostomią nazywamy stan zmniejszonego wydzielania śliny, z towarzyszącym uczuciem suchości w jamie ustnej. Stanu tego nie należy mylić z odczuwaniem pragnienia podczas upalnych dni lub w czasie gorączki.
Czym jest ślina i jaką pełni rolę w naszym organizmie?
W naszym codziennym życiu często nie zdajemy sobie sprawy, jak ważną rolę ma ona do spełnienia. Wydaje się, iż po prostu ślina jest i tyle. Warto, więc przypomnieć jej zadania.
Ślina jest bezbarwnym płynem składającym się w głównej mierze z: wody (99%) oraz substancji nieorganicznych (0,5%) i organicznych (0,5%) – głównie białka.
Produkowana jest przez duże (ślinianki) i małe gruczoły ślinowe.
Ilość jej wytwarzania zależna jest od jakości i ilości przyjmowanych pokarmów. Pokarmy kwaśne, czy też sama myśl o nich, powoduje wzmożone wytwarzanie śliny. Podobne działanie ma drażnienie mechaniczne ślinianek (np. spożywanym pokarmem).
W ciągu doby wydziela się od 900 ml do nawet 1,5 litra śliny.
Ślina bierze udział w:
- wstępnym procesie trawienia pokarmów,
- ochronie jamy ustnej przed szkodliwymi czynnikami,
- utrzymywaniu stałej wilgotności jamy ustnej,
- optymalizacji procesu mowy,
- oczyszczaniu jamy ustnej i zębów z resztek pokarmowych,
- hamowaniu wzrostu bakterii w jamie ustnej,
- działaniu przeciwpróchniczym.
Jakie są skutki zmniejszonego wydzielania śliny?
Oprócz bólu, występują problemy z odżywianiem. Pacjent ogranicza ilość przyjmowanych posiłków (zaburzone odczuwanie smaku, ból podczas żucia i połykania), co może doprowadzić do niedożywienia i utraty masy ciała. Powstają również problemy z mówieniem - nie ma swobody porozumiewania się. W dość szybkim czasie występuje stres i ogólne złe samopoczucie, następuje wycofanie z życia społecznego, co daje z kolei podłoże stanom depresyjnym.
Kiedy mamy pewność, że ślinianki przestały wytwarzać ślinę?
Dokonuje się tego na podstawie specjalnego badania, jakim jest Sialometria. Podczas tego badania oceniamy szybkości przepływu śliny ze ślinianki do jamy ustnej. Jest to ważna informacja, na podstawie której decyduje się o sposobie dalszego leczenia. Jeżeli ślinianki produkują ślinę, ale w zmniejszonej ilości, wówczas ma jeszcze sens ,,pobudzanie” ich do zwiększonego wydzielania.
Oceny szybkości przepływu śliny dokonuje się na trzy sposoby:
1. Zbierając niestymulowaną ślinę mieszaną przez 5 minut do plastikowej próbówki. Ocena ilościowa jest dokonywana na podstawie średniej objętości zebranej śliny przypadającej na 1 minutę.
2. Zbieranie śliny stymulowanej żuciem parafiny przez 5 minut.
3. Zbieranie śliny przez 2 minuty po wcześniejszym 20 sekundowym pobudzeniu 4% kwasem cytrynowym zaaplikowanym obustronnie na język. Jeżeli po zastosowaniu kwasu cytrynowego nie zwiększa się ilość wydzielania śliny (od 1-2 ml/1 minutę) to mamy informację, że doszło do ustania funkcji wydzielniczej ślinianek.
Prawidłowe wydzielanie śliny wynosi 0,3-0,4 ml/1 minutę.
Co jest przyczyną powstawania kserostomii?
Wyróżniamy dwie przyczyny:
1. Miejscowe - oddychanie ustami, palenie tytoniu.
2. Ogólnoustrojowe:
- niedobory witaminowe (głównie z grupy B, niedobór żelaza Fe),
- zaburzenia wodno elektrolitowe – wymioty, biegunki, utrata krwi,
- zmiany patologiczne niektórych narządów wewnętrznych,
- pewne stany kliniczne np.:strach, nerwica, zespoły neurotyczne,
- jednostki chorobowe z towarzyszącą kserostomią (zespół Sjogrena, reumatoidalne zapalenie stawów, układowy toczeń trzewny, marskość wątroby, GVHD, cukrzyca),
- może być efektem działania niektórych leków (ponad 400 leków!! daje uczucie suchości w jamie ustnej np. leki opioidowe, moczopędne, psychotropowe, przeciwhistaminowe).
Jakie są rodzaje kserostomii?
Istnieją dwa rodzaje kserostomii. Pierwszy charakteryzuje się występowaniem uciążliwych objawów wywołanych zmniejszeniem wydzielania śliny. Stan taki nazywamy kserostomią prawdziwą. Drugi rodzaj jest nazywany kserostomią rzekomą.W tym przypadku pacjent odczuwa suchość i pieczenie w ustach, pomimo zachowanego prawidłowego wydzielania śliny.
Na podstawie jakich objawów rozpoznajemy kserostomię?
Do typowych objawów kserostomii prawdziwej zaliczamy:
- pieczenie i palenie języka i/lub warg,
- trudności w mówieniu (konieczność ciągłego popijania wody),
- utrudnione żucie i połykania zwłaszcza produktów stałych,
- zmienione odczuwanie smaku - z przewagą smaku słonego i gorzkiego,
- podatność na owrzodzenia i grzybice jamy ustnej,
- nieprzyjemny zapach z ust,
- suchość języka (tzw. język płacikowy),
- uszkodzenie kącików ust,
- suchość i zmiana zabarwienia błony śluzowej ( od bladoróżowej do ognistoczerwonej).
Kserostomia i płacikowy wygląd języka u pacjenta z zespołem SjÖgrena. Zapalenie kątów ust.
Dlaczego tak rzadko mówimy o suchości w ustach?
Kserostomia ze względu na swoją specyfikę i brak skutecznych metod leczenia, jest ,,cichym” problemem zdrowotnym. Subiektywne odczucie suchości w jamie ustnej nie jest dla wielu pacjentów ważnym objawem, o którym warto mówić lekarzowi czy pielęgniarce. Pacjenci odczuwający suchość w ustach potwierdzają jej istnienie przypadkowo lub, gdy są wprost o to pytani. W większości przypadków tylko osoby mające objawy kserostomii prawdziwej zgłaszają te dolegliwości. Jest to spowodowane odczuwaniem przez nich dużej bolesności w obrębie jamy ustnej i pogorszeniem komfortu życia (utrudnione połykanie, mówienie). Czas łagodzenia tych objawów jest dość długi i nie zawsze skuteczny.
Czy kserostomię można leczyć?
Leczenie kserostomii uwarunkowane jest stopniem uszkodzenia ślinianek. Jeżeli gruczoły ślinowe zostały częściowo tylko uszkodzone i mogą (pod wpływem bodźców) wciąż produkować wydzielinę, to stosowana jest tzw. terapia podtrzymująca wydzielanie śliny. Natomiast w przypadku nieodwracalnego uszkodzenia ślinianek (np. po zastosowaniu radioterapii w okolicy głowy lub szyi), niestety nie ma skutecznych metod leczenia.
Na czym polega terapia podtrzymująca wydzielanie śliny?
Terapia podtrzymująca opiera się na pobudzaniu gruczołów ślinowych do produkcji śliny smakiem i mechanicznym drażnieniem.
Uzyskujemy to poprzez:
- staranną pielęgnację jamy ustnej po każdym posiłku,
- wypijanie płynów (często w małych ilościach),
- podawania do ssania zamrożonych kostek soku owocowego ( najlepiej kwaśnego) lub kostek lodu – zimno łagodzi odczucie pieczenia,
- ssanie cukierków o intensywnym smaku, ssanie skórki cytryny lub suszonych śliwek,
- utrzymywanie w jamie ustnej zamrożonych kostek ananasa lub plasterków ogórka
(bardzo dobrze oczyszczają błonę śluzową z nalotów grzybiczych),
- żucie gum (bez cukru),
- ssanie 1/4 tabletki musującej wit. C (witamina ta rozrzedza ślinę ale skutkiem ubocznym długotrwałego jej stosowania jest erozja szkliwa zębowego),
- do płukania jamy ustnej można stosować:
* gazowaną, chłodną wodę mineralną,
* roztwór soli kuchennej (1 łyżeczka na 1 szkl. wody),
* roztwór sody oczyszczonej (1 łyżeczka sody na 1 szkl. wody),
* napar rumianku, mięty i siemienia lnianego(1:1:1),
* oztwór musujący z wina jabłkowego i wody gazowanej (1:1).
Niestety większość tych zabiegów jesteśmy w stanie stosować raczej tylko w trakcie dnia, a duża grupa pacjentów suchość śluzówek odczuwa również podczas nocnego odpoczynku Dyskomfort w jamie ustnej może powodować problemy z zasypianiem lub nawet przerywanie snu.
Zwiększenie wydzielania śliny możemy uzyskać również stosując (zlecane przez lekarza) środki farmakologiczne takie jak:
- Acetylocholina,
- Pilokarpina,
- Physostigmina.
Co robić, gdy doszło do całkowitego ustania produkcji śliny?
Jeżeli badania przepływu śliny potwierdzą zanik lub zniszczenie dużej części komórek wydzielniczych, stosowanie w takim przypadku leków ślinotwórczych staje się niecelowe. Złagodzenie skutków kserostomii można wtedy uzyskać (u wszystkich pacjentów) przez użycie gotowych, dostępnych w aptekach i drogeriach lub sporządzonych domowymi sposobami produktów (żeli, płynów do płukania jamy ustnej oraz substytutów śliny).
Najprostszym sposobem stosowanym przez pacjentów jest:
- częste płukanie jamy ustnej solą fizjologiczną lub ciepłą maceracją z siemienia lnianego, kwiatu malwy,
- pędzlowanie błony śluzowej roztworem wodnym witaminy A.
Sposoby te przynoszą ulgę niektórym pacjentom, okresowo zwilżają śluzówki a śluzy roślinne chronią błonę śluzową.
Co to są substytuty śliny?
Istnieje szereg preparatów, które składem chemicznym są zbliżone do ludzkiej śliny i popularnie nazywane są sztuczną śliną. Znoszą one uczucie suchości i równocześnie, dzięki zawartości dodatkowych substancji obecnych w naturalnej ślinie, uzupełniają ich braki.
Dość często stosowane są preparaty:
- Saliva,
- Orthana,
- Profylin żel i tabletki do ssania,
- Vivo-Dental żel,
- Si-Dent preparat w aerozolu,
- Salivarex płyn do płukania ust.
Substytuty śliny są dostępne w aptekach (bez recepty).
Barbara Wangert
Pielęgniarka Centrum Opieki Hospicyjnej w Opolu
|
| |
|
|
|
| Zaloguj się, żeby móc dodawać komentarze.
|
|
|
|
|
Dodawanie ocen dostępne tylko dla zalogowanych Użytkowników.
Proszę się zalogować lub zarejestrować, żeby móc dodawać oceny.
Brak ocen.
|
|
|
|
|
|
Nie jesteś jeszcze naszym Użytkownikiem? Kilknij TUTAJ żeby się zarejestrować.
Zapomniane hasło? Wyślemy nowe, kliknij TUTAJ.
|
|
|
|
|
|
